كودك بيكرانه ي كوچك
گزارشي از كتاب سه زبانه ي قيمت لبخند بچه هاي بم
نوشته و گردآوري احمد خليلي. نشر هنر امروز .تهران 1384
بي شك نوشتن ازكودكان، با كودكان و براي كودكان، هميشه لذتبخش است و خواندن آثار كودكان، تجربهاي است به ياد ماندني . هركسي به گفته نيچه، كودكي در درون خود دارد، تا دم مرگ. و كسي راز زندگي را درمييابد كه به كودكي درونش توجه كند.به عبارت ديگر به او مجال بازي و شيطنت بدهد. راست است كه هنرمندان-در هر رشته هنري- نويسندگان و بيش از هم شاعران هرچه با كودكي خود مأنوستر و وفادارتر باشند و بهتر بتوانند از مواهب بيپايان آن بهره ببرند هنرمندتراند. ، كودكان به اشياء و امور از پشت عينك پيشداوري ودانستههاي پيشين نمينگرند.آنها به همه چيز نگاهي ويژه و يگانه دارند. مفاهيمي چون شادي،غم، خوشنودي، تنهايي و پرستش در نزد آنها معنايي منحصر به فرد و كاملاً متمايز از بزرگسالان دارد.
غرض از اين مقدمه نه چندان كوتاه، معرفي كتابي است خواندني كه مدتي پيش به كوشش احمد خليلي از آثار، نقاشيها و لحظههاي كودكان بم گردآوري شده . كتابي چند وجهي كه هم از كودكانك ميگويد،هم با آنان همدلي ميكند و هم براي آنها نوشته شده. از اين روست كه مخاطبان آن فقط كودكان نيستند بلكه كودكي نهفته در درون بزرگسالان هم هستند. قيمت لبخند، بچههاي بم، را ميگويم كه پر است از لحظههاي ناب كودكانه، لحظههايي عميق و ژرف كه گاه به شعر پهلو ميزنند و ما را با هستي عريان درون كودكان آشنا ميكنند.
شگفت است كه در انبوهه ويراني و غم،كودكان در اين كتاب از زندگي و بازيهايشان ميگويند،از علاقه بيپردهشان به خداوند و او را دوست خود خطاب ميكنند:
«خدا دوست من است و هر وقت دلم ميگيرد با او درددل ميكنم . خدا هم با حوصله به حرفهايم گوش ميدهد. هم مثل بزرگترها وسط حرفم نميپرد و حرفم را قطع نميكند. وقتي هم كه حرفهايم تمام ميشود،دلم سبك ميشود».(ص58)
مثلا رابطها ي كه سهيلا- يكي از كودكان بمي - با خداوند دارد به راستي رابطهاي ناب و ژرف است. اين صميميت در رابطه ي كودكان با خدا گاهي بسيار صريح و آمرانه است وشگفت كه مي تواند از ذهن آدمي صاحب كرامات تراويده باشد :
« از خدا ميخواهم كه ديگر بس كند و ديگر انسانهاي بم را نكشد.»(ص138) و بي گمان همان چيزيست كه عارفان برجسته و وارسته ايراني چون عطار و شمس و مولوي و ريلكه -شاعر آلماني – در آثارشان در آرزوي رسيدن به آنند. پريسا وقتي در توضيح نقاشياش مينويسد:
«اگر خانه من سقف ندارد در عوض ميتوانم هر شب ستارهها را ببينم و با آنها صحبت كنم. درد دل كنم و آنها به صحبتها و درد دل من گوش ميدهند و من هرشب ستاره خودم را ميتوانم در ميان آن همه ستارههاي قشنمگ ببينم. آخر اگر من يك شب با ستارهام صحبت نكنم،خيلي دلم ميگيرد».(ص112)اين نگره اش گونه اي يگانگي كودك با عناصر هستي و استغنايي است كه كمتر نصيب آدم بزرگها مي شود و نمونه اش را در منطق الطير عطار و مقامات ابوسعيد مي بينيم.
ذكر خواطرات در نوشتههاي كودكان بم در اين كتاب هم لحظههاي درخشاني را به وجود ميآورد:
«موقعي كه خانهمان خراب شد، عروسكم هم زير آوار ماند و تا چند روز من نگران عروسكم بودم.تا اينكه...عروسك من و خواهرم پيدا شد و حالا دوباره من و خواهرم ميتوانيم با هم عروسك بازي كنيم و حالا خيلي خوشحاليم».همين كودك در آغاز نوشتهاش گفته بود كه هميشه بعد از اينكه از مدرسه ميآمده با خواهربزرگترش ماندانا عروسك بازي ميكرده.(ص150)
الهام كودك افغاني كه خانوادهاش از مزارشريف آواره شدهاند و در بم زندگي ميكنند در نقاش خود ،تانكي را كشيده كه داخل لوله آن گل سرخي است. او زير همين نقاشي مينويسد:
«ميدانيد،چندين سال است كه در كشور من جنگ است به همين خاطر من يك تانك كشيدهام كه به جاي آنكه براي كشتن آدمها گلوله به سمت آنها پرتاب كند،به طرف آنها گل صلح ودوستي پرتاب ميكند تا انسانها جنگ را فراموش كنند.» (ص166).
كودكان با وجود تجربه زيستي اندك،و رشد اندك درك روابط و مناسبات پيچيد ه ي جهان بزرگترها در آنها با واقعيتهاي پيرامون خود بسيار فعالانه و مسئول برخورد ميكنند. اين وجهي از واقعگرايي و نگاه تحليلي و نافذ آنان به جهان است. فرق نميكند در بم ناپل سارايوو يا كوبه و كوهستانهاي بوليوي . اهل هركجا كه باشند نگاه شان همين طوريست. كافي ست كتاب در آفريقا هميشه مرداد است _ شصت انشاي كودكان دبستاني ناپل - يا نامه هاي بچه ها به خدا گرد آوري ديويد هلر را تورق كنيد . نمونه هايي از اين دست در لابهلاي كتاب قيمت لبخند هم بسيار است ، از آن جمله نامه كودكان مدرسه "شهر كوبه ژاپن" است كه از هزاران كيلومتر دورتر از ما از آن سوي آبها براي كودكان بم ارسال شده و در آن كودكان مدرسه ژاپني ضمن تحليل موقعيت خود در زلزله شهرشان و توصيه پايداري براي بچه هاي بم براي آنها دعا كردهاند.(ص260)بي آنكه حتي بتوانند در نقشه جغرافي شهر بم را نشان بدهند. پس از آن هم چند نقاشي از آنان زينت بخش كتاب است كه واقعاً ديدنياند.
در كنار اين ابتكار جالب نويسنده، نامهها و نقاشيهايي از كوكان سراسر ايران براي همدلي با كودكان بم نيز آمده تا گفتگوي بين كودكان و نوجوانان از سراسرايران و دنيا در يك اثر كامل تر وچند صدايي تر شود. گفتگوي كساني كه به يقين همديگر را هرگز نديدهاند و ظاهراً هيچ رابطهاي با هم نداشته ندارند و نخواهند داشت و ازاين رابطه منافعي هم نمي برند و فقط در انسانيت و سن وسال با هم مشتركند .
چنين احساس همدردي بيشيله پيلهاي و چنين نگاه مترقي و انسانييي بايد سرمشق سياستمداران دنيا بشود كه با صرف ميليونها دلار و ساعتها مذاكره ي رودررو از جيب همين كودكان نميتوانند بديهيترين مشكلاتشان را حل كنند آن وقت سخن از تمدن و پيشرفت هم ميگويند.
كتاب 414 صفحهاي "قيمت لبخند..." ، سرشار است از خاطره، رويا، واقعيت،اندوه و مهمتر از همه زندگي كه به صورت گزارشي داستانوار از سوي راوي- نويسنده حوادث و تجربههاي ارزندهاي را در برخورد با كودكان بم در هنگام كمك به آنها روايت ميكند. در لابهلاي نوشتههاي نويسنده،نامهها،خاطرات، اشعار و نقاشيهاي بچهها هم آمده. علاوه بر آن اين كتاب با عكسهاي مستند تمام رنگي از ديوار نوشتههاي بم،ويرانهها و گوشه و كنار بم، عمق و پهنه حادثه را به صورت مستند به خواننده گوشزد ميكند و نيز تكاپوي مردم را در واكنش به اين حادثه. كتاب با چنين ساختار توانمند و بازي توانسته كودكان را به حرف بياورد تا هرچه دل تنگشان ميخواهد بگويند.در عين حال از ضبط دقيق حادثه نحوه كمك رساني و بازتاب آن هم غافل نبوده. غير از آن توانسته كودكان سرتاسر جهان را دور هم جمع كند صرفاً به اين خاطر كه - با استناد به نقاشي يكي از بچهها به سعدي - "همه از اعضاي يك پيكرند". ابتكار جالبتر نويسنده، سهزبانه كردن كتاب است(فارسي- ژاپني- انگليسي) آن هم به قلم خودش. آنان كه دستي در ترجمه دارند ميدانند كه چنين تلاشي جز با فداكاري، سخت كوشي و مرارت مؤلف و همكاري عوامل ديگر ميسر نيست. از اين رو اين تلاش نويسنده جاي قدرداني دارد كه توانسته بچهها را در سه حوزه زباني با هم آشنا كند. البته اين تلاش مولف چندان هم ناديده نمانده و مؤلف و اثرش در ژاپن مورد تقدير روزنامههاي پر شمارگان ژاپني قرار گرفته است.و البته از طرف معدود كساني در ايران.
بي ترديد كوششهايي از اين دست جاي تقدير فراوان دارد و برد آن از ميلياردها دلار تبليغات و ساعتها مذاكره پشت ميزهاي پرزرق و برق ، زير نورافكنها و فلاشهاي ممتد دوربينهاي خبرنگارن بيشتر است و گامي است عملي از سوي كودكان براي گفتگوي فرهنگها.
آنهم بي هيچ ادعا و هياهو .
براي نويسنده كه يكتنه با هزينه شخصي دست به اين كار بزرگ زده و عوايد ناشي از آن را به كودكان زلزله زده بم اختصاص خواهد داد،آرزوي توفيق بيشتر داريم و نيز اميدواريم اين كتاب اولين و آخرين كار مؤلف در اين زمينه نباشد و از اين دست مؤلفان در كشور ما،بيش از اينها باشند و مخاطبان دست كم با خريدن و خواندن چنين آثاري از اين تلاشها حمايت كنند.
علي عبداللهي
# عنوان مقاله بر گرفته از شعري ست از نگارنده اين گزارش.
www.khalilitour.com آشنایی با مولف و کار او با این آدرس
